ბავშვების აცრები საქართველოში: აცრების ეროვნული კალენდარი

მშობლები, რომლებიც საქართველოში გადმოვიდნენ ან აქ ზრდიან ბავშვს, ყველაზე ხშირად სამ კითხვას სვამენ: რომელი აცრები ეკისრებათ და რომელ ასაკში, რა ვქნათ, თუ აცრების ნაწილი სხვა ქვეყანაშია გაკეთებული, და როგორ ვიმოქმედოთ, თუ დოკუმენტები დაიკარგა. ქვემოთაა ის, რასაც ამის შესახებ თავად ქართული დოკუმენტი ამბობს, რომელიც კალენდარს ადგენს, და არა სხვისი საიტებიდან თარგმნილი მასალა.

აცრების ეროვნული კალენდარი ასაკების მიხედვით

დაბადებიდან 0–12 საათი

ჰეპატიტი B — პირველი დოზა, სამშობიაროში.

0–5 დღე

ბიცეჟე (BCG) — ტუბერკულოზის წინააღმდეგ, სამშობიაროში.

2 თვე

ექვსვალენტური ვაქცინა (დიფტერია, აცელულარური კოკლიუში, ტეტანუსი, ჰეპატიტი B, ჰემოფილური ინფექცია b ტიპის, ინაქტივირებული პოლიომიელიტი) — პირველი დოზა; პნევმოკოკური — პირველი დოზა; როტავირუსული (წვეთები პირით) — პირველი დოზა.

3 თვე

ექვსვალენტური ვაქცინა — მეორე დოზა; როტავირუსული — მეორე დოზა.

4 თვე

ექვსვალენტური ვაქცინა — მესამე დოზა; პნევმოკოკური — მეორე დოზა.

12 თვე

პნევმოკოკური — მესამე დოზა; ქორი-წითურა-ყაუმბატლი (MMR) — პირველი დოზა.

18 თვე

რევაქცინაცია დიფტერიის, კოკლიუშის (აცელულარური), ტეტანუსისა და პოლიომიელიტის (ინაქტივირებული) წინააღმდეგ.

5 წელი

ქორი-წითურა-ყაუმბატლი (MMR) — მეორე დოზა; რევაქცინაცია დიფტერიის, კოკლიუშის, ტეტანუსისა და პოლიომიელიტის წინააღმდეგ.

10–11–12 წელი

ადამიანის პაპილომავირუსის (აპვ) საწინააღმდეგო ვაქცინა — გოგოებისთვის და ბიჭებისთვის, ორდოზიანი კურსი, მინიმალური ინტერვალი დოზებს შორის 6 თვე. კურსის დაწყების მინიმალური ასაკი — 9 წელი.

14 წელი და უფროსი

ტეტანუს-დიფტერია (Td). პირველადი კურსის დასრულების შემდეგ რევაქცინაცია ტარდება ყოველ 10 წელიწადში — 55 წლამდე.

ინტერვალები და წესები, რომელთა წინასწარ ცოდნა გამოგადგებათ

• ექვსვალენტური ვაქცინა: სამდოზიანი კურსი 2, 3 და 4 თვეში, დოზებს შორის მინიმალური ინტერვალი — 4 კვირა; ვაქცინის გამოყენება რეკომენდებულია 24 თვემდე.
• პნევმოკოკური ვაქცინა: სამდოზიანი კურსი; მინიმალური ინტერვალი პირველსა და მეორე დოზას შორის — 8 კვირა, მეორესა და მესამეს შორის — 6 თვე.
• როტავირუსული ვაქცინა: ორდოზიანი კურსი, მინიმალური ინტერვალი 4 კვირა; პირველი დოზის მიცემა რეკომენდებულია 16 კვირამდე, მთელი კურსი კი დასრულებული უნდა იყოს 24 კვირისთვის. ეს კალენდრის ერთადერთი აცრაა ასეთი მკაცრი ზედა ასაკობრივი ზღვარით — გამოტოვებული ფანჯარა აღარ „აღდგება“.
• MMR: ორდოზიანი კურსი; არაცრულ ბავშვებსა და მოზარდებს შეჰყავთ ორი დოზა მინიმალური დასაშვები ინტერვალით 4 კვირა.
• ბიცეჟე (BCG): თუ ბავშვი სამშობიაროში არ აცრეს, აცრა კეთდება პირველივე შესაძლებლობისას 1 წლამდე. 12 თვეზე უფროსი ბავშვებისთვის, დაბადებულთა საქართველოში ან ტუბერკულოზის მაღალი გავრცელების მქონე სხვა ქვეყანაში, ბიცეჟე აღარ არის რეკომენდებული — ვაქცინის დამცავი ეფექტი ამ ასაკში მცირდება. ბიცეჟემდე მანტუს პრობა არ კეთდება.
• ერთი და იგივე ვაქცინა: დოზებს შორის მინიმალური ინტერვალი — 4 კვირა. ცოცხალი და არაცოცხალი ვაქცინების შეყვანა შეიძლება ერთ ვიზიტზე, სხვადასხვა შპრიცით და სხეულის სხვადასხვა ადგილას: იმუნურ სისტემას შეუძლია ერთდროულად რამდენიმე ანტიგენს უპასუხოს.

თუ აცრები გამოტოვებულია ან სხვა ქვეყანაშია გაკეთებული

ბრძანება ამ კითხვას პირდაპირ პასუხობს: ყველა არაცრული ან არასრულად აცრილი პირი 18 წლამდე ასაკში უნდა აცრილიყო მისი ასაკის შესაბამისი ვაქცინით ეროვნული კალენდრის მიხედვით. ანუ გამოტოვებული ვადები არაა „გასული მატარებელი“, არამედ ამოცანაა გამოტოვებული აცრების აღდგენაზე და ის იგივე კალენდრის ფარგლებში წყდება.

• დიფტერია, ტეტანუსი, კოკლიუში, პოლიომიელიტი: არაცრულ ბავშვს 2-დან 13 წლამდე კურსი უტარდება სამჯერადად — მინიმალური ინტერვალი პირველსა და მეორე დოზას შორის 4 კვირა, რეკომენდებული ინტერვალი მეორესა და მესამეს შორის — 6 თვე.
• პნევმოკოკური ვაქცინა არაცრულებში: 7–11 თვეში კურსი სამდოზიანია (პირველი ორი დოზა ინტერვალით მინიმუმ 4 კვირა, მესამე — სიცოცხლის მეორე წელს, მეორიდან მინიმუმ 8 კვირის შემდეგ); 12 თვიდან 5 წლამდე — კურსი ორდოზიანია მინიმალური ინტერვალით 8 კვირა.
• ქორი-წითურა-ყაუმბატლი არაცრულებში: ორი დოზა მინიმალური ინტერვალით 4 კვირა, მიუხედავად იმისა, რამდენად არის გამოტოვებული კალენდრული ასაკი.

ცალკეა მოხსენიებული დოკუმენტების გარეშე სიტუაცია. თუ სააცრო სტატუსის დამადასტურებელი დოკუმენტაცია არ არის, ბავშვი ითვლება არაცრულად და სამედიცინო დაწესებულებაში ვიზიტის დღეს მას უნდა ჩაუტარდეს ყველა გამოტოვებული აცრა ასაკის შესაბამისი ვაქცინებით. ეს მნიშვნელოვანი პრაქტიკული შედეგია სააცრო ბარათის გარეშე გადმოსული ოჯახებისთვის: ქაღალდების არქონა ბავშვს „სისტემებს შორის“ არ ტოვებს.

რაც არ ღირს გაკეთება — გამოტოვებული აცრების დამოუკიდებლად „დაზამატება“ ინტერნეტიდან აღებული ცხრილით. სქემა დამოკიდებულია იმაზე, რა არის უკვე შეყვანილი, რომელ ასაკში და რომელი პრეპარატებით, უცნობი წარსული კი სამედიცინო ამოცანაა და არა არითმეტიკა.

სააცრო ბარათი და ელექტრონული აღრიცხვა

სააცრო ბარათს (ფორმა № 01) გასცემს სამედიცინო დაწესებულება ან სოფლის ექიმი, რომელთანაც პირია რეგისტრირებული, — ან ქაღალდზე, ან იმუნიზაციის მართვის ელექტრონული მოდულიდან ამობეჭდილად. ბრძანება პირდაპირ ითვალისწინებს მეორე გზასაც: მოქალაქეს შეუძლია დამოუკიდებლად ჩამოტვირთოს იმუნიზაციის აპლიკაცია, გაიაროს ავტორიზაცია და ამობეჭდოს ელექტრონული სააცრო ბარათი საჭიროების მიხედვით წარსადგენად. სამედიცინო პერსონალი ვალდებულია ელექტრონულ მოდულში არეგისტრირებდეს არა მხოლოდ ჩატარებულ აცრებს, არამედ უარებს, უკუჩვენებებსა და გართულებებსაც.

როგორ არის საქართველოში მოწყობილი აცრაზე უარი

აქ ქართული წესები განსხვავდება იმისგან, რასაც მრავალი ქვეყნის მშობლები არიან მიჩვეული, ამიტომ ფორმულირება მოყვება როგორც არის. ბრძანების ტექსტით, აცრის გადადების ან ჩაუტარებლობის შემთხვევების გარდა სამედიცინო საფუძვლით (იმუნოდეფიციტი და იმუნოსუპრესიული თერაპია, უკუჩვენებები და გაფრთხილებები), პაციენტს, მშობელს ან კანონიერ წარმომადგენელს არ აქვს უფლება უარი თქვას პროფილაქტიკური აცრის ჩატარებაზე.

• აცრამდე სამედიცინო პერსონალი ვალდებულია მისცეს სრული ინფორმაცია: რატომ არის საჭირო რეკომენდებული ვაქცინა, რით იმუქრება არაცრულობა და რომელი არასასურველი მოვლენებია შესაძლებელი იმუნიზაციის შემდეგ.
• მშობლის ან კანონიერი წარმომადგენლის კატეგორიული უარისას პერსონალი ავსებს პროფილაქტიკურ აცრაზე უარის დადგენილ ფორმას, შეაქვს ჩანაწერი უარების ჟურნალში და აფიქსირებს უარს იმუნიზაციის მართვის ელექტრონულ მოდულში.
• აცრის ჩაუტარებლობის ან გადადების მიზეზები შეიტანება სააცრო ბარათში (ფორმა № 01) და პარალელურად რეგისტრირდება ელექტრონულ მოდულში.

უკუჩვენებები: ნამდვილი და „ყალბი“

აცრის ჩატარების, გადადების ან საერთოდ ჩაუტარებლობის საკითხს ექიმი წყვეტს — ბრძანების უკუჩვენებებისა და გაფრთხილებების ცხრილის გათვალისწინებით. ყველა ვაქცინისთვის უკუჩვენებად ითვლება მძიმე ალერგიული რეაქცია ან გართულება წინა დოზაზე ან ვაქცინის კომპონენტზე: ანაფილაქსია, შოკი, კოლაფსი, ენცეფალოპათია ან ენცეფალიტი, კრუნჩხვები ტემპერატურის გარეშე. გაფრთხილებად — ანუ გადადების, და არა გაუქმების საფუძვლად — ითვლება საშუალო სიმძიმის ან მძიმე მწვავე დაავადება გამოხატული კლინიკური ნიშნებით, ტემპერატურით ან მის გარეშე: ვაქცინაცია ტარდება გამოჯანმრთელების შემდეგ. ცოცხალი ვაქცინებისთვის ცალკეა ჩამოთვლილი საკუთარი უკუჩვენებები, მათ შორის იმუნოსუპრესიული თერაპია და იმუნოდეფიციტით მიმდინარე მდგომარეობები.

ბრძანების ცალკე მუხლია „ყალბი უკუჩვენებების“ ჩამონათვალი: მდგომარეობებისა, რომლებიც არ არის აცრის ჩაუტარებლობის ან გადადების მიზეზი. სწორედ მათ გამო კარგავენ ბავშვები ყველაზე ხშირად კალენდრულ ვადებს სამედიცინო საფუძვლის გარეშე. ჩამონათვალში შედის, სხვათა შორის:

• მსუბუქი ზედა სასუნთქი გზების დაავადება — ტემპერატურით ან მის გარეშე;
• მსუბუქი ან ზომიერი ადგილობრივი რეაქცია ვაქცინის წინა დოზაზე, აგრეთვე მასზე მსუბუქი და საშუალომძიმის ზოგადი რეაქცია;
• პერინატალური ენცეფალოპათია და სტაბილური ნევროლოგიური მდგომარეობა — მათ შორის ცერებრალური დამბლა, განვითარების შეფერხება, კონტროლირებადი კრუნჩხვები და კონტროლირებადი ეპილეფსია;
• ანემია, ჰიპოტროფია, დისბაქტერიოზი, ფერმენტოპათია, განვითარების მანკები;
• ქრონიკული ტონზილიტი, ოტიტი, ტიმუსის გადიდებული ჩრდილი;
• ალერგია, ასთმა, პოლინოზი, ეგზემა, დიათეზი — გამონაკლისია მხოლოდ მძიმე ალერგიული რეაქცია წინა დოზაზე ან ვაქცინის კომპონენტზე;
• ადგილობრივი სტეროიდები და ანტიმიკრობული თერაპია;
• დიარეა ინტოქსიკაციის გარეშე;
• კონტაქტი ინფიცირებულ ადამიანთან ან ცოტა ხნის წინ გადატანილი ინფექცია, აგრეთვე გამოჯანმრთელების ფაზა მწვავე დაავადების შემდეგ;
• ნაადრევი დაბადება და მცირე წონა დაბადებისას — 2000 გრამზე მეტი წონისას;
• ანამნეზში სეფსისი, ახალშობილთა ჰემოლიზური დაავადება;
• აუტოიმუნური დაავადებები — სისტემური წითური ლუპუსი, რევმატოიდული ართრიტი;
• დედის ან სხვა ახლო კონტაქტის ორსულობა; მკერძით ან ხელოვნური კვება.

რატომ აქვს თითოეულ ქვეყანას საკუთარი კალენდარი

ეროვნული კალენდარი არაა უნივერსალური სია, არამედ კონკრეტული ქვეყნის გადაწყვეტილება. ის ეყრდნობა საერთაშორისო რეკომენდაციებს, მაგრამ ითვალისწინებს, რომელი ინფექციებია გავრცელებული მის ტერიტორიაზე, რომელი ვაქცინებია ხელმისაწვდომი და როგორ არის მოწყობილი ჯანდაცვის სისტემა. ამიტომ შეიძლება განსხვავდებოდეს ვადები და აცრების შემადგენლობა ორ მეზობელ ქვეყანაში და ეს არც ერთის შეცდომა არაა.

აქედან გამომდინარეობს მშობლებისთვის მნიშვნელოვანი: იმ ქვეყნის კალენდარი, საიდანაც ჩამოხვედით, არც უქმდება და არც „ნულდება“, მაგრამ არც ავტომატურად გადმოდის. გაკეთებულის აქ მიღებულთან შედარება ექიმმა უნდა მოახდინოს — თარიღებით, ვაქცინების დასახელებებით და დოზების რაოდენობით. ინფექციები, რომელთაგანაც კალენდარი იცავს, რეალური რჩება: ქორი, მაგალითად, აგრძელებს აფეთქებებს სწორედ იქ, სადაც აცრებით დაფარვა ეცემა.

აცრა ავადმყოფობის დროს

ბრძანების ლოგიკა აქ მარტივია: მსუბუქი ზედა სასუნთქი გზების დაავადება — სურდო, დარჩენილი ხველა, თუნდაც არამაღალი ტემპერატურით — პირდაპირაა მიკუთვნებული ყალბი უკუჩვენებების რიცხვში, საშუალო სიმძიმის ან მძიმე მწვავე დაავადება გამოხატული კლინიკური სურათით კი აცრის გამოჯანმრთელებამდე გადადების საფუძველია. ამ ორ სიტუაციას შორის საზღვარს ექიმი გავლებს ვაქცინაციის დღეს გასინჯვისას: ისივე ითვალისწინებს ქრონიკულ დაავადებებს, მიღებულ მედიკამენტებსა და წინა დოზებზე რეაქციებს. უნივერსალური სახლის წესი აქ არ არსებობს.

რა ხდება აცრის შემდეგ

მოსალოდნელი რეაქციებია — ინექციის ადგილას მტკივნეულობა და სიწითლე, ტემპერატურის მომატება, ძილიერობა ან უხალისობა პირველი ერთი-ორი დღის განმავლობაში. ეს გართულება არაა, არამედ ორგანიზმის რეაქცია. იმუნიზაციის შემდგომი არასასურველი მოვლენები საქართველოში ექვემდებარება რეგისტრაციას: სამედიცინო პერსონალს მათი ფიქსაციის ვალდებულება აქვს, ამიტომ ნებისმიერი უჩვეულო რეაქციის შესახებ ღირს ექიმს უთხრათ, თუნდაც ის უკვე გასულია. განგაშს ქვემოთა სიის ნიშნები უნდა იწვიონ: ისინი ექიმთან მიმართვას მოითხოვენ და არა სახლში დაკვირვებას.

როდის არის ცალკე კონსულტაცია საჭირო

• ბავშვი სხვა ქვეყნიდან ჩამოვიდა და საჭიროა გაკეთებულის აქ მიღებულთან შედარება.
• აცრების დოკუმენტები დაიკარგა ან არასრულია.
• არსებობს ქრონიკული დაავადება, იმუნოსუპრესია ან მუდმივი მედიკამენტების მიღება.
• წინა დოზაზე გამოხატული რეაქცია იყო.
• ვადები დიდი ხნით არის გამოტოვებული და გაურკვეველია, საიდან გაგრძელდეს.
• ბავშვი ახლოსაა კონკრეტული ვაქცინის ასაკის ზედა ზღვართან — მაგალითად, როტავირუსულთან, სადაც კურსი 24 კვირისთვის უნდა დასრულდეს.
• გეპარებათ ეჭვი და გსურთ გადაწყვეტილება მშვიდად განიხილოთ და არა დერეფანში, პროცედურამდე.

მასალა ატარებს საინფორმაციო ხასიათს და არ ცვლის ექიმის კონსულტაციას. ბავშვის დიაგნოზსა და მკურნალობას ექიმი განსაზღვრავს გასინჯვაზე.